Irlandia

Irlandia (irl. Éire []; ang. Ireland) – państwo w Europie Zachodniej, od 1973 państwo członkowskie Unii Europejskiej<ref name="eu"></ref>. Zajmuje większość terytorium wyspy o tej samej nazwie.

Nazwa

Historia

Historyczną, łacińską nazwą Irlandii, nadaną przez Rzymian, była Hibernia, pochodząca od greckiego określenia Ἰονερνία (Ioneria)<ref>"Geografia" Klaudiusza Ptolemeusza</ref>. Spotykana jest także nazwa Ἰέρνη (Iernē)<ref>Pyteasz z Massalii</ref>. Nazwa rzymska została "przerobiona" na Hibernia ze względu na swoje podobieństwo do wyrazu (łac.) hibernus – "zimowy". Staroirlandzkie zapożyczenie nazwy jako īweriū / īwerion, po pewnym czasie przeistoczyło się we współczesną nazwę Éire.

Nazwa współczesna

Konstytucja Irlandii<ref></ref> z 1937 roku stanowi, iż oficjalna nazwą państwa jest Éire (w języku irlandzkim) oraz Ireland (w języku angielskim). Nazwy te używane są podczas podpisywania umów międzynarodowych i traktatów stowarzyszeniowych. Niemniej, jako opisu państwa, stosuje się irlandzką nazwę Poblacht na hÉireann lub jej angielską wersję Republic of Ireland. Używanie jednej nazwy, dla określenia wyspy jak i państwa, miało na celu podkreślenie integralności Irlandii Północnej i pozostałej części wyspy, jako jednego organizmu państwowego. Państwa stowarzyszone we Wspólnocie Narodów, włączając w to Zjednoczone Królestwo, dla określenia Irlandii jako państwa używają nazwy Éire. Podobnie w państwach europejskich, przesyłki pocztowe adresowane są do Irlandii z dodatkowym dopiskiem Éire. Według przepisów z roku 1947, w pismach urzędowych dotyczących Irlandii jako państwa, powinno stosować sie nazwę Éire.

Podział administracyjny

Od końca XVI w. wyspa Irlandia tradycyjnie dzielona była na 4 historyczne prowincje, a te z kolei dzielono na 32 hrabstwa. Dwa historyczne hrabstwa: Desmond oraz Coleraine obecnie nie istnieją, a niektóre inne zmieniły nazwy bądź granice.

Po podziale Irlandii w 1921 roku, nowo powstałe państwo irlandzkie (Saorstát Éireann) objęło 26 hrabstw, a 6 pozostałych znalazło się w granicach Irlandii Północnej. Dwa hrabstwa w Republice uległy podziałowi, co dało obecny podział administracyjny na 29 hrabstw. Nadal jednak podział na 26 hrabstw funkcjonuje dla celów pocztowych oraz w kontekstach sportowych i kulturowych.

Demografia

• Średnia długość życia 76 lat (mężczyźni 73, kobiety 78)
• PKB: 60 208 $ na mieszkańca (nominalnie)

W 2007 roku, był to kraj o najszybciej rosnącej populacji w Europie. Tempo wzrostu w 2006 wynosiło 2,5%, a trzy poprzednie lata kształtowały się na poziomie 2%. Między rokiem 1841 a 1851 liczba ludności spadła z 8,2 miliona do 6,5 miliona osób. Przyczyną gwałtownego spadku liczby ludności była śmierć głodowa i emigracja (przeważnie do Wielkiej Brytanii i USA). Aktualnie poza granicami wyspy mieszka od 12 do 16 milionów osób pochodzenia irlandzkiego (13 mln w USA, a 1 mln w Kanadzie)<ref>Konstytucja Irlandii, red. L. Garlicki, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2006, str.3.</ref>.

W spisie powszechnym w 2011 roku zanotowano ogólny wzrost populacji w okresie 2006 – 2011 o 8,1%. Największy wzrost miał miejsce w hrabstwie Laois i wynosił 20%. Kolejnymi hrabstwami, gdzie wzrost wynosił średnio 13%, były: Cavan, Fingal, Longford, Meath i Kildare. W latach 2006-2011, w porównaniu do lat 2002-2006, Irlandia zanotowała ogólny spadek migracji ludności, chociaż w pierwszych latach tego okresu był to jeszcze wzrost emigracji. Średnia liczba ludności emigrującej do Irlandii w tym okresie wynosiła 23&nbsp;730&nbsp;osób w skali roku. Największy wzrost emigrantów zanotowano w hrabstwie Laois, zaś największy odsetek ludności imigrującej – w Limerick. W okresie tym zanotowano również odpływ ludności z centrum Dublina do hrabstw ościennych: Dun Laoghaire-Rathdown, Fingal i Dublin Południowy oraz do hrabstwa Meath i Kildare<ref></ref>.

Geografia

• Najważniejsze miasta
  • Dublin (ludność miasta 495 782, ludność aglomeracji 2 186 821)
  • Cork (ludność miasta 123 062, ludność aglomeracji 186 239)
  • Galway (ludność miasta 65 832, ludność aglomeracji 66 163)
  • Limerick (ludność miasta 54 023, ludność aglomeracji 86 998)
  • Waterford (ludność miasta 44 594, ludność aglomeracji 46 736)

• Położenie
  • Dostęp do Morza Irlandzkiego, Morza Celtyckiego, Oceanu Atlantyckiego, a od Wielkiej Brytanii oddziela ją Kanał Św. Jerzego.
  • Dł. wybrzeża 1448 km
  • Dł. granicy z Irlandią Północną (częścią Zjednoczonego Królestwa) 360&nbsp;km
  • Najwyższy punkt Carrantuohill 1041 m n.p.m.
  • Najniższy punkt Ocean Atlantycki 0 m.
  • Najdłuższa rzeka Shannon 386&nbsp;km
  • Największe jezioro Lough Corrib 176&nbsp;km²
• Klimat
  • Umiarkowanie ciepły (w wyniku oddziaływania ciepłego prądu morskiego Północnoatlantyckiego)
  • Niskie amplitudy rocznych temperatur
  • Wysoka wilgotność powietrza oraz częste opady deszczu

(irl. Micheál D. Ó hUigínn)

Ustrój polityczny

Irlandia to demokracja parlamentarna. Jej system prawny jest oparty na prawie zwyczajowym i ustawodawstwie uchwalanym przez parlament zgodnie z konstytucją.

Przepisy Unii Europejskiej mają moc prawną w Irlandii. Konstytucja irlandzka, przyjęta 29 grudnia 1937, opisuje formę rządu oraz definiuje władzę i funkcje Prezydenta, obu izb parlamentu (Oireachtas) oraz rządu. Definiuje także strukturę i władzę sądu oraz opisuje podstawowe prawa obywatelskie. Akt Republiki Irlandii z 1948 zerwał ostatnie formalne związki z Wielką Brytanią. Irlandia odzyskała niepodległość w 1921.

Prezydent jest głową państwa i jest wybierany (wybierana) w wyborach bezpośrednich na kadencję, która trwa 7 lat. Ta sama osoba może być prezydentem tylko dwukrotnie. Bierne prawo wyborcze przysługuje obywatelom Irlandii i Zjednoczonego Królestwa, którzy ukończyli 35 lat. Od 2011 prezydentem Irlandii jest Michael D. Higgins. Obowiązkiem prezydenta jest stanie na straży konstytucji oraz oficjalne reprezentowanie narodu. Niemal wszystkie uprawnienia przyznawane mu przez konstytucję wykonuje on za radą rządu.

Taoiseach (premier) stoi na czele rządu i jest mianowany przez prezydenta na wniosek Dáil Éireann (izba niższa parlamentu). Taoiseach nominuje innych członków rządu (ogółem nie mniej niż siedmiu i nie więcej niż piętnastu), których musi zaakceptować Dáil Éireann. Nominuje także jednego członka rządu, zwanego Tánaiste, który pełni funkcję wicepremiera. Od 2011 premierem Irlandii jest Enda Kenny.

Irlandzki parlament stanowią dwie izby:

• Dáil Éireann jest izbą niższą, wybieraną w wyborach bezpośrednich. Zasiada w niej 166 posłów. Jest odpowiedzialna za uchwalanie ustaw. Jej członkowie (zwani Teachta Dála) są wybierani w wyborach proporcjonalnych i powszechnych. Nie występuje pojęcie kadencyjności, Ustawa Wyborcza mówi tylko o przyznaniu parlamentowi pełnomocnictw na okres 5 lat. Główne partie polityczne reprezentowane w Dáil Eireann to: Fine Gael (Plemię Gaelów), Labour Party (Partia Pracy), Fianna Fáil (Żołnierze Przeznaczenia), Sinn Féin oraz niezależni<ref>Kategoria obejmuje organizacje i koalicje wyborcze niezarejestrowane formalnie jako partie, jak New Vision, partie zarejestrowane tylko w części kraju, jak Workers and Unemployed Action Group, a także partie zarejestrowane zbyt późno, jak Fís Nua.</ref><ref></ref>;

• Seanad Éireann jest izbą wyższą i posiada głównie rolę doradczą. Z jej 60 członków, 11 jest nominowanych przez Taoiseacha, natomiast reszta jest wybierana, w 5 kuriach opierających się na określonych grupach społeczno-zawodowych oraz przez absolwentów Narodowego Uniwersytetu Irlandii i Uniwersytetu w Dublinie.

Samorządy lokalne są administrowane przez 114 władz lokalnych, które są odpowiedzialne, między innymi, za: mieszkalnictwo i budownictwo, transport drogowy i bezpieczeństwo, kanalizację, inicjatywy dotyczące rozwoju i kontrolę nad nimi, rekreację, ochronę środowiska, rolnictwo, edukację i pomoc społeczną. Samorząd lokalny jest finansowany częściowo przez rząd centralny a częściowo przez lokalne źródła, w tym lokalne podatki.

Irlandia wstąpiła do Unii Europejskiej w 1973 roku, ale nadal pozostaje poza Układem z Schengen. Mimo to, dzięki specjalnym rozporządzeniom<ref>(zw. Common Travel Area)</ref>, pasażerowie nie muszą posiadać paszportów, podróżując między Zjednoczonym Królestwem a Irlandią, mogą być jednak wymagane dodatkowe dokumenty, potwierdzające tożsamość.

Historia

Kalendarium

• VI tysiąclecie p.n.e. – najwcześniejsze ślady ludzkiej bytności, pierwsi mieszkańcy szmaragdowej wyspy budują megalityczne budowle takie jak Newgrange, Loughcrew
• 500-200 p.n.e. – najprawdopodobniej wtedy na wyspę dotarli Celtowie
• 430-490 – prawdopodobnie w tych latach na wyspie działał święty Patryk, któremu przypisuje się chrystianizację Irlandii
• ok. 700 – Irlandia była podzielona na 150 tzw. małych królestw, całą wyspą rządzili ze wzgórza Tara arcykrólowie, którym formalnie podlegali królowie prowincji, regionów i małych królestw
• 795 – początek najazdów wikingów na Irlandię
• ok. 800 – prawdopodobna data ukończenia ''Book of Kells'', jednego z manuskryptów
• 841 – wikingowie założyli Dublin
• 1014 – bitwa pod Clontarf, w której arcykról Brian Boru zwyciężył wikingów; kres wikińskiej dominacji
• 1155 – król Anglii Henryk II Plantagenet uzyskał zgodę papieża Hadriana IV, Anglika, prawdopodobnie w formie bulli Laudabiliter (jej autentyczność jest kwestionowana), na najazd na Irlandię
• 1169 – w Irlandii wylądowali za zgodą Henryka II Anglonormanowie poproszeni przez jednego z lokalnych królów o pomoc
• 1172 – Henryk II przybył z armią do Irlandii, która uznała jego zwierzchnictwo; w ciągu stu lat Anglonormanowie podbili znaczną część wyspy
• 1271 – początek celtyckiej odnowy (gaelic recovery) podczas której Irlandczycy odzyskali znaczną część utraconych ziem
• 1315 – na zaproszenie niektórych irlandzkich władców na wyspę przybył ze Szkocji wraz z wojskiem Edward Bruce; koronowany królem Irlandii próbował w krwawej kampanii podbić wyspę; zginął w 1317
• ok. 1430 – król Anglii sprawował władzę tylko nad Dublinem i okolicami (tzw. ''Pale'' – Palisada)
• koniec XV wieku – Tudorowie rozpoczęli powolny podbój Irlandii
• 1541 – większość irlandzkich wielmoży uznała Henryka VIII królem Irlandii; nie uznali go jednak głową Kościoła i pozostali przy katolicyzmie
• 1580 – rebelia irlandzkich katolików
• 1593-1603 – wojna dziesięcioletnia, której kulminacyjnym punktem była bitwa pod Kinsale; irlandzcy arystokraci ponieśli klęskę i w 1607 opuścili wyspę
• 1605 – plantacja Ulsteru – początek kolonizacji Ulsteru przez prezbiterian ze Szkocji; podporządkowanie prawne ludności Irlandii królowi Anglii i zniesienie celtyckich praw
• 1641 – wybuch rebelii w Irlandii; rok później w Anglii wybuchła wojna domowa, co pozwoliło wyspie uzyskać pewną niezależność
• 1649 – Oliver Cromwell przybył do Irlandii na czele swojej armii; masakra w Droghedzie; trzyletnia bezlitosna kampania przywraca angielską władzę na wyspie
• 1662 – parlament w Londynie uchwalił zbiór ustaw zwany kodeksem Clarendona, który był skierowany przeciwko innowiercom (nieanglikanom); regulacje kodeksu pogorszyły sytuację katolików
• 11 lipca (1 lipca) 1690 – bitwa nad rzeką Boyne, w której wojska protestanckiego króla Anglii Wilhelma Orańskiego pokonały katolicką armię obalonego króla Jakuba II. Północnoirlandzcy protestanci do teraz świętują w rocznicę zwycięstwa (a dokładniej dzień po rocznicy, tj. 12 lipca)
• 1691 – ludność katolicka została pozbawiona wszelkich praw cywilnych i ekonomicznych (m.in.: posiadania drogich koni, noszenia broni, uczenia w szkołach)
• 1791 – powstało Towarzystwo Zjednoczonych Irlandczyków (Society of United Irishmen), którego głównym ideologiem był Wolfe Tone. Celem stowarzyszenia była walka o emancypację katolików irlandzkich, równe prawa wyborcze, oderwanie Irlandii od Wielkiej Brytanii i utworzenie republiki
• 1798 – nieudane powstanie przeciwko brytyjskiej władzy
• 1 stycznia 1801 – wcielenie Królestwa Irlandii do Królestwa Wielkiej Brytanii; powstało Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii
• 1803 – kolejne nieudane powstanie
• 1829 – uchwalenie aktu o równouprawnieniu katolików – efekt działalności Daniela O'Connella
• 1842 – utworzenie Młodej Irlandii

Four Provinces Flag), symbolizująca jedność wyspy, będąca złożeniem flag historycznych prowincji Irlandii: Connacht, Leinster, Munster i Ulster.

• 1846 – początek klęski głodu
• 1848 – nieudane powstanie Młodej Irlandii
• 1849 – koniec klęski głodu, ale jeszcze przez dwa lata ludzie umierali wycieńczeni głodem i chorobami; łącznie zmarło 1,5 miliona ludzi
• 1858 – w Nowym Jorku powstało Towarzystwo Feniańskie, będące przykrywką dla Irlandzkiego Bractwa Republikańskiego (IRB)
• 1867 – nieudane powstanie zorganizowane przez fenian;
• 1870 – Izaak Butt zainicjował ruch ''Home Rule'' – autonomii dla Irlandii; przez 20 lat trwały starania o uchwalenie Home Rule w brytyjskim parlamencie; przez większość tego czasu kierował nimi Charles Stewart Parnell
• 1893 – powstała Liga Gaelicka mająca na celu zachowanie języka irlandzkiego.
• 1900 – powstała Zjednoczona Partia Irlandzka, na czele której stanął John Edward Redmond; walka o uchwalenie Home Rule zaczęła się od nowa.
• 1905 – Arthur Griffith, członek Ligi Gaelickiej, założył organizację Sinn Féin (My Sami); szybko kontrolę nad nią przejęli członkowie IRB
• 1912 – ustawa o Home Rule była coraz bliżej uchwalenia, protestanci z Ulsteru utworzyli oddziały o nazwie Ochotnicy Ulsterscy, katolicy powołali Irlandzkich Ochotników, a James Connolly utworzył socjalistyczną Armię Obywatelską
• 1914 – wybuch I wojny światowej; tysiące irlandzkich ochotników wstąpiły do brytyjskiej armii (w Irlandii nie ma poboru do wojska), co popierało dowództwo Irlandzkich Ochotników
• 23 kwietnia 1916 – powstanie wielkanocne, Pádraig Pearse (Patrick Pearse) proklamował Irlandię niepodległą republiką; dwa tysiące powstańców (republikanie z Irlandzkich Ochotników i członkowie Armii Obywatelskiej) stawiło czoła brytyjskiej armii; większość mieszkańców Irlandii nie poparła powstania; po 6 dniach powstanie upadło; Brytyjczycy wykonali wyroki śmierci na 16 przywódcach powstania (m.in. na Pádraicu Pearsie i Jamesie Conollym); społeczeństwo Irlandii zaczęło popierać powstańców i ich idee; zaczęły się masowe aresztowania; Michael Collins (jeden z powstańców) przekształcił Irlandzkich Ochotników w Irlandzką Armię Republikańską (IRA)
• 1918 – powstał nielegalny (z punktu widzenia Brytyjczyków) rząd irlandzki z Éamonem de Valerą na czele (też jeden z powstańców)
• lato 1919 – początek wojny o niepodległość; IRA prowadziła wojnę partyzancką, a Brytyjczycy odpowiedzieli terrorem
• lipiec 1921 – Michael Collins i Arthur Griffith podpisali traktat; powstała złożona z 26 hrabstw Irlandia (Wolne Państwo Irlandzkie), mająca status brytyjskiego dominium (król brytyjski głową państwa), los 6 hrabstw północnych (Irlandia Północna) miał być rozstrzygnięty w przyszłości
• kwiecień 1922 – wybuch wojny domowej między nieuznającą traktatu częścią IRA, a wojskami Wolnego Państwa Irlandzkiego (czyli tą częścią IRA, która traktat uznała)
• maj 1923 – IRA antytraktatowa uznała swoją porażkę; w wojnie domowej zginęło około tysiąca ludzi, w tym Michael Collins; Artur Griffith zmarł w jej trakcie na zawał
• wrzesień 1933- Utworzenie Fine Gael (Ród Irlandczyków). Jej przywódcą został Eoin O'Duffy
• 18 czerwca 1936 – Zdelegalizowanie IRA
• 20 listopada 1936 – Sformowanie przez O'Duffego "Irlandzkiej Brygady" (Irish Brigade), która wzięła udział w hiszpańskiej wojnie domowej po stronie gen. Franco. Irlandczycy walczyli również po stronie Republiki. Rząd Irlandzki natomiast ogłosił neutralne stanowisko wobec obu stron konfliktu
• 29 grudnia 1937 – wejście w życie konstytucji. Na jej mocy Wolne Państwo Irlandzkie przekształca się w Irlandię, czyli przestaje być częścią Wielkiej Brytanii.
• 1949 – Irlandia oficjalnie przekształciła się w republikę
• grudzień 1955 – Irlandia stała się członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych, po uprzedniej odmowie członkostwa ze względu na neutralne stanowisko państwa w czasie II wojny światowej
• 1959 – Éamon de Valera został prezydentem Irlandii. Funkcję tę sprawował do 1973
• 1973 – członek EWG
• 2002 – przyjęcie waluty euro

{class="wikitable" align=right width=30% style="font-size: 90%"

! 2 Liczba wyznawców poszczególnych religii wg spisu ludności z 2011 roku<ref name=religion2011 />

! Wyznanie
! Liczba w tys.

Kościół katolicki align=right 3861,3

Kościół Irlandii (włączając protestantów)align=right 129,0

Muzułmanie align=right 49,2

Chrześcijanie (brak sprecyzowania)align=right 41,2

Cerkiew prawosławna align=right 45,2

Prezbiterianie align=right 24,6

Kościół Apostolski align=right 14,0

Inne align=right 81,0

Bez religii align=right 269,8

Brak odpowiedzi align=right 72,9
}

Religia

W Irlandii oficjalnie panuje rozdział państwa od kościoła, a konstytucja zabrania promowania jednej religii. Kościół rzymskokatolicki pozostaje największą wspólnotą religijną w Irlandii z liczbą 3,86 mil. wiernych. W spisie powszechnym z 2011 roku około 84% populacji zdeklarowało katolicyzm, co jest wzrostem o 4,9% w stosunku do roku 2006. Znaczną częścią tej różnicy byli jednak katolicy spoza Irlandii, głównie Europy<ref name=religion2011></ref>.

Drugą grupą liczoną według wyznania są osoby określające się w spisie jako "bez religii". W okresie 2006-2011 liczba osób bez wyznania wzrosła z 83 tys. do prawie 270 tys. (ok. 45%). Największy odsetek tych osób znajduje się na wschodzie (tu głównie w Dublinie) i północy kraju (nie licząc Irlandii Północnej)<ref name=religion2011 />.

Kolejnymi wyznaniami w Irlandii są członkowie Kościoła Irlandii (irl. Eaglais na hÉireann, ang. Church of Ireland), których liczba również wzrosła o 6,4% (129 tys. wyznawców) oraz mniejszości wyznaniowe: Muzułmanie (49,2 tys.), Cerkiew Prawosławna (45,2 tys.), Prezbiterianie (24,6 tys.), Zielonoświatkowcy (14 tys.) i inne (81 tys.).

Tradycyjnymi patronami Irlandii są Święty Patryk (irl. Pádraig Mac Calprainn, Naomh Pádraig, Pádraig Naofaur) i Święta Brygida z Kildare (irl. Naomh Bhríde).

Wg danych ośrodka badań opinii Eurobarometr w 2005 roku 73% Irlandczyków przyznało się do wiary w Boga, 22% do wiary w nieokreśloną siłę wyższą, 4% zdeklarowało brak wiary, a 1% nie chciało lub nie potrafiło się sprecyzować.

Do początku lat 90. XX wieku Kościół rzymskokatolicki cieszył się powszechnym autorytetem i bardzo dużym wpływem na politykę, media i szkolnictwo w kraju. Rozwody, kontakty homoseksualne, aborcja, antykoncepcja i edukacja seksualna w szkołach były prawnie zakazane. Na skutek dynamicznego rozwoju gospodarczego, podniesieniu się standardu życia mieszkańców kraju, upowszechnienia się konsumpcjonizmu i technologii informacyjnej, Kościół i religia przestały być jedynym drogowskazem. Irlandzkie społeczeństwo zaczęło się wewnętrznie różnicować, a religia zaczęła być wypierana przez konsumpcyjny styl życia, prywatyzację wizji świata i nowe światopoglądy<ref>Tygodnik Powszechny Online</ref>. Dodatkowo na skutek ujawnionych skandali prawnych i finansowych oraz przestępstw seksualnych popełnianych przez niektórych katolickich duchownych (w tym biskupów), jak również powszechne ukrywanie tych przypadków przez hierarchię, autorytet Kościoła w irlandzkim społeczeństwie został bardzo mocno zachwiany<ref>Irlandzcy księża: tysiąc gwałtów na dzieciach?</ref><ref>Irlandczycy ogłoszą dziś raport o tysiącach ofiar pedofilii w Kościele</ref>. Irlandczycy zaczęli na niespotykaną wcześniej skalę odwracać się od Kościoła i podnosić głosy sprzeciwu i ostrej krytyki na próby przypomnienia wiernym o katolickiej etyce seksualnej i moralności. Ponad 2/3 Irlandczyków jest zdania, że Kościół zawiódł i utracił autorytet moralny<ref>Untitled 1760636637 [http://www.gov.ie/aras Áras an Uachtaráin — oficjalna strona prezydenta Irlandii

Oficjalna strona rządowa

Taoiseach — oficjalna strona premiera Irlandii

Tithe an Oireachtais — oficjalna strona Parlamentu Irlandii

Irlandzki serwis informacyjny dla mieszkańców

}}

Irland
Republic of Ireland
Irlande (pays)